دسته
میانبر
...باهم باشیم
آرشیو
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 166226
تعداد نوشته ها : 358
تعداد نظرات : 94
PageRank
Rss
طراح قالب
محمدرضا عابدي

در قلمرو فعالیت فکری،به دلایلی که چندان بر اعتبار فضلای ایران یا غرب نخواهد افزود،تمامی ادبیات عهد صفویه از جمله شعر،تاریخ نگاری،و فراورده ی فلسفی غنی و مهم اصفهان،تا دوران اخیر به بوته ی فراموشی سپرده شده بود.
هنرها،صناعات و معماری صفویه اقبال بهتری داشتند،اما حتی دراینجا هم غفلت بزرگی در زمینه ی فلزکاری روی داده است و این به رغم این واقعیت بوده که نوآوری های مهمی در فلزکاری صفویه وجود داشته است. (تاریخ فلزکاری ایران هنوز باید نوشته شود... اما هیچ دوره ی مانند دوره ی صفویه و نیم قرن حاکمیت تیموریان که طی آن قسمت اعظم هنر صفویه پایه گذاری شد،چنین آشکارا مورد غفلت قرار نگرفته است. )


ا.س. ملکیان شیروانی که این عبارت از وی نقل شد،نخستین کسی است که کوشیده مطالعه ی جامعی از فلزکاری صفویه به عمل آورد و یا اولین کسی است که آن را به میراث دوران قبل پیوند داده است. تازه در سال 1939 م. / 1318 ش. بود که با انتشار اثر بیادماندنی ا.آپم پوپ به نام بررسی هنر ایران بخش عظیمی از فلزکاری صفویه در یک کتاب مورد بررسی قرار گرفت.سپس فاصله- ای به مدت بیش از چهل سال به وجود آمد تا این که دسته ای از ظروف مفرغی و مسی قلع اندود شده در کتاب الف.س.ملکیان به نام مفرغهای ایرانی (1973 م. / 1352 ش.) مورد بررسی قرار گرفت.
ک.ا.سی.کرِسوِل در کتابش به نام کتاب شناسی معماری،هنرها و صناعات اسلامی که در (1961 م. / 1340 ش.) منشر شد تنها از یک مقاله درباره ی موضوعی که صرفاً به عهد صفویه مربوط می باشد نام می برد.
ا.س.ملکیان شیروانی طی بررسی اش تا زمان حاضر،به سه نتیجه گیری عمده در مورد فلزکاری صفویه رسیده است: نخست آن که فلزکاری صفویه دنباله ی میراث عصر تیموری به ویژه خراسانی است؛دوم آن که در زمان شاه عباس اول دو مکتب مشخص فلزکاری در ایران وجود داشت – یکی در خراسان و دیگری در آذربایجان؛سوم آن که می توان هم تمایلات صفویانه و هم تمایلات شیعی را در کارهای دوره ی صفویه پیدا کرد،و مکتب خراسان (بی آن که آشکار کند تأثیر عظیمی بر مکتب کلاسیک غرب ایران گذاشت).
در این رابطه امکان دارد که فلزکاران نیز هم چون هنرمندان و دیگر صنعتگران ماهر در رشته های مختلف کتاب سازی از خراسان به غرب به سمت پایتخت صفویه در تبریز کوچ کرده باشند.


نوآوری های صفویه در فلزکاری مشتمل بود بر نوعی شمدان بلند هشت گوشه با پایه ی گرد،نوع جدیدی مشربه که از چینیان اقتباس شده بود،و تقریباً محو کامل نوشته های عربی و جانشین شدن اشعار فارسی. طرح های در هم اسلیمی و گلدار بیشتر از نقش اندام مورد پسند زمان بودند،شاید به این دلیل که زمینه ی ملایمتری برای نوشته ها فراهم می کردند. به نوشته ها سطحی بیش از هر زمان دیگر تخصص می یافت و علاوه بر طریقه ی قراردادی نقش کردن آنها بر نوارهایی گرداگرد ظرف،به صورت کتیبه های مضرس برجسته هم نقش می شدند. چند قطعه که به سفارش علاقه مندان ارمنی این هنر ساخته شده،خطوطی از اشعار عرفانی فارسی را با نوشته های ارمنی در کنار هم دارد. ظاهراً برنج اغلب قلع اندود می شد تا به نظر نقره آید،گرچه روی کارهای بسیار تجملی ... پوشش طلا داده می شد و روی آن گوهر نشانده می شد.


در مورد نوشته های روی ظروف فلزی صفوی،بالطبع موضوعات عرفانی از شعرای بزرگ کلاسیک چون حافظ و سعدی بر جام های شراب و دیگر ظروف اشربه،بیشتر طرف توجه بود. انتخاب اشعار عرفانی برای مشعلدان ها و نظایر آن هم طبیعی بود زیرا استعاره ی گردش پروانه یبه دور شمع برای رسیدن به وجدت به آن بهای فنا شدن در شعله ی آن از مدت ها قبل به صورت بخشی از تمثیلات قالبی و تکراری اشعار عرفانی در آمده بود. جهت گیری (انقلابی) در فلزکاری صفویه که ا.س.ملکیان شیروانی موفق به کشف آن شده،عبارت بود از به کار گیری نوشته هایی با ماهیت شیعی:
با ظهور قدرت صفویه،نوشته هایی با محتوای مبارزه جویانانه ی شیعی بر روی کارهای فلزی پیدا شد که برای آن سابقه ای نمی بینیم. این ها بر سه مقوله بودند: مناجات به درگاه خدا برای فرستادن رحمت بر اسمای دوازده امام در بیشتر موارد چهارده معصوم (علیهم السلام). ادعیه در ذکر علی (علیه السلام)؛در موارد کمتر،اشعاری در ستایش علی (علیه السلام) که گاه لحنی شدیداً افراطی داشت.
بعضی از این اشعار تا حد خطرناکی به یگانگی علی (علیه السلام) و خدا نزدیک می شوند و نه تنها بر ظرف های ساخته شده در دوره ی انقلابی برقراری دولت صفوی،بلکه حتی روی جامی متعلق به سال 1 – 1620 / 1029 یعنی در دوره ی سلطنت شاه عباس اول نیز به چشم می خورند.
البته در عهد صفویه رشته ی عمده ای از فلزکاری تهیه ی سلاح و زره بود. متأسفانه هیچ مطالعه ی دقیقی درباره ی سلاح ها و زره- های عهد صفوی انجام نگرفته است،اما می دانیم که هر دو در سطح بالایی بوده اند. عالی ترین فولاد برای ساخت شمشیر از هند وارد می شد و شمشیرسازان صفوی در هنر قلمزنی مهرات ویژه ای داشتند. شاردن می گوید که (شمشیرهای ایشان بسیار خوب قلمزده شده اند و برتر از ممتازتین کارهای اروپاییان است.)


در قرن هفدهم / یازدهم بهترین تیغه ها در قم ساخته می شد اما تا قرن هجدهم / دوازدهم تیغه های ساخت خراسان این افتخار را ازآن خود کردند. نام معدودی از این شمشیرسازان بر ما معلوم است؛البته اسدالله اصفهانی که شمشیرهای متعددی برای شاه عباس اول ساخت یک استثناست. غلاف و قبضه ی شمشیرها و دشنه ها تزیین بسیار می یافت؛بعضی را لعاب مینا می دادند و برخی دیگر را (به ویژه سلاح های تشریفاتی و سلاح هایی که برای هدیه اختصاص می یافت) مرصع می کردند.
در قرن شانزدهم / دهم نوع جدیدی زره به نام چهارآینه ظاهر شد. این زره شامل چهار ورقه ی آهنی بود که با لولا یا تسمه هایی با گل میخ های جدا شدنی به هم متصل می شد؛دو ورقه سینه و پشت را می پوشاندند و دو قطعه ی دیگر در طرفین قرار می گرفتند و جای دست در آنها بریده شده بود.
چنان زرهی را معمولاً روی زرهی زنجیربافت می پوشیدند. دیگر اجزای یک دست زره ی کامل عبارت بودند از یک جفت بازو بند،یک سپرگر فولادی و یک خود.خودهای صفوی معمولاً نوک مخروطی داشتند. خود و بازو بند شاه عباس اول در موزه ی بریتانیا است؛خود تاریخ 6 – 1625 / 1035 را داراست و با اشعاری از بوستان سعدی زینت یافته است. (سطح خارجی خود از فولاد زره آبدیده است که در چهار سوی آن کتیبه هایی است با طرح ترنج در قالب های صیقل خورده که هریک حاوی نوشته هایی است به زر.
رأس کلاه خود معمولاً با بدنه ی خارجی آن از یک تکه ساخته می شود و در رأس آن یک میله ی نوک تیز چهارپر پیچ می شد بر لبه ی پایینی کلاهخود تور آهنی وصل می شد که گاه تا روی شانه می رسید. دو شیار پردان از ویژگیهای خودهای صفوی است.سپرهای فولادین که با اشاعه ی کاربرد سلاح های آتشین جای سپرهای نیین را گرفته بودند،عرصه ی گسترده ای برای فلزکاری بود.
(قلمزنی های اصل یا قالب به زر و سیم،حکاکی،کنده کاری،نقره و دامنه ی وسیعی از رنگ های مختلف از – حصیری تا سیاه- برای تزیین سطح آب داده شده ی فولاد به کار گرفته می شد.) به طور کلی زره سبک بود و چنان طراحی شده بود که مانع حرکات سوار زره پوش نشود. زره های سنگین اروپایی قرون وسطی در ایران ناشناخته بودودر قرن شانزدهم / دهم زره اسب (برگستوان) نیز ظاهراً مورد استفاده بوده است.


يکشنبه 9 1 1388
X